Thư viện › Bắt đầu Viết Truyện Hư Cấu

2.1 Bối cảnh như một thế lực đối kháng

Không có chuyện gì xảy ra ở hư không. (Elizabeth Bowen, trích trong Burroway, 2003)

Việc thể hiện bối cảnh trong câu chuyện của bạn cũng quan trọng ngang ngõ với việc xây dựng các nhân vật thuyết phục. Bản thân nhân vật là sản phẩm của địa điểm và văn hóa, vì vậy sự tương tác giữa cả hai sẽ góp phần tạo nên ý nghĩa và tầm quan trọng cho câu chuyện của bạn. Châm ngôn của Elizabeth Bowen cảnh báo về tình trạng lúng túng và mơ hồ phát sinh khi thiếu một nền tảng vững chắc về không gian.

Hoạt động 10

Nhấp vào mục ‘Bối cảnh’ bên dưới và đọc phần giới thiệu, trong đó đề cập đến tầm quan trọng của bối cảnh và mối liên hệ của nó với cốt truyện.

Bối cảnh

Câu chuyện của bạn diễn ra vào khi nào và ở đâu? Hãy cho chúng tôi biết địa điểm đó. Bối cảnh có nghĩa là một địa điểm cụ thể tại một thời điểm cụ thể, một sân khấu. Bạn thậm chí có thể bắt đầu tác phẩm hư cấu của mình bằng cách giới thiệu sơ lược về sân khấu đó. Ví dụ, Ga Grand Central trong giờ cao điểm buổi sáng ngày đầu tiên của mùa đông năm 1988. Bạn có thể cung cấp các chi tiết về nhà ga xe lửa (những tấm bảng lật hiển thị tên ga, nước bùn tuyết trên sàn gạch, loa phóng thanh rè rè mang âm hưởng giọng mũi vùng Long Island) và con người (đám đông người đi làm mặc áo khoác, một viên cảnh sát gầy gò với chú chó đang hoảng sợ). Điều gì đã làm chú chó hoảng sợ? Chúng ta đã sẵn sàng hình dung hành động bây giờ khi đã có sân khấu và thứ để quan sát trên đó.

Không gian cho một địa điểm Bạn có cần những địa điểm có thật cho các tác phẩm hư cấu của mình không? Những cuốn tiểu thuyết xuất sắc nhất mà tôi có thể nghĩ đến – Chiến tranh và Hòa bình, David Copperfield và những tác phẩm khác – đều lấy bối cảnh ở các thành phố có thật hoặc trong các cuộc chiến tranh có thật. Ngày nay, bối cảnh đã trở nên lỗi thời khi người ta quá chú trọng vào nhân vật và hành động. Có lẽ xu hướng này có liên quan đến việc xã hội chúng ta không còn thói quen đi bộ. Các nhà văn lớn từng là những người rất thích đi bộ. Hầu như ngày nào, Honoré de Balzac cũng dành hàng giờ dạo bước trên các con phố ở Paris; Charles Dickens trên đường phố Luân Đôn; Fyodor Dostoyevski trên đường phố St. Petersburg. Các thành phố của họ cất lên tiếng nói từ chính họ.

Hoạt động 11

Hãy lập một danh sách các đồ vật mà bạn nhớ từ ngôi nhà thời thơ ấu của mình. Không cần theo một thứ tự cụ thể nào hay dùng quá nhiều tính từ. Đừng kiểm duyệt bản thân – một thứ tưởng chừng như không quan trọng có thể gợi lên những ấn tượng mạnh mẽ. Đọc lại danh sách của bạn và khoanh tròn những đồ vật gợi lên nhiều cảm xúc và ký ức nhất về các sự kiện.

Hoạt động 12

Nhấp vào 'Bối cảnh đóng vai phản diện' dưới đây và đọc đoạn trích. Điều này đi ngược lại với không gian.

Bối cảnh đóng vai phản diện

Trong rất nhiều thể loại truyện – truyện miền Tây, truyện hành trình, truyện phiêu lưu thiên nhiên, truyện trinh thám, truyện chiến tranh, truyện vượt ngục, tiểu thuyết lãng mạn Gothic và hầu hết các tác phẩm hư cấu phi thể loại thành công – bối cảnh chính là nền tảng cho hành động. Ví dụ, Guy de Maupassant đã đặt bối cảnh cho nhiều câu chuyện của ông trong giai đoạn hậu chiến tranh Pháp-Phổ. Trong truyện ngắn ‘‘Viên mỡ bò’’, ông miêu tả thành phố Rouen trước sự xuất hiện của quân đội Phổ:

Một sự tĩnh lặng sâu sắc, một bầu không khí chờ đợi đầy sợ hãi và câm lặng bao trùm lấy thành phố. Rất nhiều công dân giàu có, bị thương mại làm cho èo uột, đang lo lắng chờ đợi kẻ chiến thắng, run rẩy không biết liệu chiếc vỉ nướng hay con dao nhà bếp của họ có bị xem là vũ khí hay không... Các cửa hàng đóng cửa, đường phố câm lặng.

Khi quân Phổ tiến vào:

Một bầu không khí kỳ lạ, khó chịu như một thứ mùi ngấm sâu, mùi của sự xâm lược... bao trùm các ngôi nhà và nơi công cộng, làm thay đổi vị giác của thức ăn...

Vì con người ta thường bộc lộ rõ hơn trong thất bại thay vì chiến thắng, Maupassant sử dụng bối cảnh để lột trần bản chất con người. Một cô gái điếm lại tỏ ra dũng cảm và rộng lượng – cô chia sẻ phần thức ăn cuối cùng của mình cho một nhóm du khách giàu có và chấp nhận để một sĩ quan Phổ cưỡng hiếp nhằm giúp những du khách đó được tự do.

Đến lượt họ phải chia sẻ thức ăn của mình, họ lại từ chối, khinh miệt cô dựa trên các lý do ‘‘đạo đức’’.

Thể loại truyện con người chống lại thiên nhiên (trong đó nhân vật đấu tranh, thường là để sinh tồn, chống lại các yếu tố tự nhiên) phụ thuộc hoàn toàn vào bối cảnh. (Xem thêm thảo luận về thể loại truyện này ở chương bốn). Ví dụ, trong ‘‘Đốt lửa’’ của Jack London, một người đàn ông phải đối mặt với một đối thủ vô cùng mạnh mẽ, đó là cái giá rét, khi anh ta đi bộ đường dài ở lãnh thổ Yukon giữa mùa đông.

Khi anh ta quay người bước đi, anh ta khạc nhổ một cách đầy suy tính. Một tiếng nổ lách tách sắc bén vang lên khiến anh ta giật mình. Anh ta nhổ bọt lần nữa.

Và một lần nữa, ngay trong không khí, trước khi kịp rơi xuống tuyết, bãi nước bọt đã phát ra tiếng lách tách. Anh ta biết rằng ở nhiệt độ âm năm mươi độ, nước bọt sẽ kêu lách tách trên tuyết, nhưng lần này nước bọt đã kêu lách tách ngay trong không khí.

Chắc chắn là trời còn lạnh hơn âm năm mươi độ.

London miêu tả cách các con lạch đóng băng từ dưới đáy lên, ngoại trừ những mạch nước ngầm dưới lớp tuyết vốn ‘‘che giấu các vũng nước’’:

Đôi khi một lớp băng mỏng nửa inch phủ lên chúng, và rồi lại bị tuyết phủ lên... Có những lớp nước và lớp băng đan xen nhau, thế nên khi một người bước sụt qua lớp này thì sẽ tiếp tục sụt qua những lớp khác... khiến nước ngấm ướt đến tận thắt lưng.

Trong điều kiện nhiệt độ âm, việc bị ướt đồng nghĩa với việc chết cóng, trừ khi bạn nhóm được một ngọn lửa. Người đàn ông ngã xuống một vũng nước ngầm và nhóm lửa, nhưng gió đã vùi lấp ngọn lửa ấy trong tuyết, và anh ta chết cóng. Sau khi đọc câu chuyện này, bạn sẽ nhớ tiếng nước bọt kêu lách tách trong cái lạnh rõ hơn là nhớ về người đàn ông.

(Nhân tiện, chi tiết này hóa ra không đúng sự thật – tôi từng nhổ nước bọt trong cái lạnh thấu xương âm tám mươi độ ở Bắc Dakota, và chẳng có tiếng lách tách nào cả. Nhưng đối với tôi, miêu tả của London vẫn mang lại cảm giác lách tách chân thực đó). Bối cảnh chính là nhân vật chính của câu chuyện, uy nghi và không dung thứ giống như Thượng Đế trong Sách Sáng Thế.

Bối cảnh đôi khi có thể tạo ra cốt truyện một cách trực tiếp. Ví dụ, Nikolai Gogol đã dựa vào bối cảnh nước Nga nông thôn thế kỷ XIX cho cuốn tiểu thuyết Những linh hồn chết, nơi mà một cuộc tổng điều tra dân số được thực hiện năm năm một lần. Nếu cuộc điều tra dân số gần nhất diễn ra vào năm 1830, và một nông nô qua đời vào năm 1831, cái chết của người nông nô đó sẽ được đăng ký vào năm 1835. Cốt truyện của Gogol: Một kẻ mưu mẹo đi khắp đất nước để mua lại những nông nô đã chết – giúp các địa chủ tránh được khoản thuế đánh vào những người này – nhằm tạo vẻ giàu có để hắn có thể thế chấp tài sản giả mạo của mình và huy động tiền mặt để mua tài sản thật. Kẻ mưu mẹo này dựa vào khoảng cách địa lý giữa các ngôi làng để không bị bắt vì tội lừa đảo.

Bối cảnh không nhất thiết phải kỳ lạ, ngoại cỡ, và bạn cũng không chỉ cần đến nó khi viết một câu chuyện dài hay tiểu thuyết. Ngay cả một tác phẩm hư cấu ngắn cũng được hưởng lợi từ một cảm giác không gian mạnh mẽ. Jim Heynen, tác giả của tập truyện Ngôi trường một phòng, đặt bối cảnh các câu chuyện của mình tại một trang trại ở Iowa. Tôi cho rằng nếu bạn không sống ở Iowa, bối cảnh đó có thể có vẻ kỳ lạ với bạn, nhưng nếu bạn sống ở đó thì không. Điều tương tự áp dụng cho bất kỳ nơi nào. Sự gắn bó của Heynen với vùng đất này đã tạo ra một thể loại: truyện trang trại miền Trung Tây. Dưới đây là một trích đoạn từ một câu chuyện, ‘‘Xác con chồn opossum’’:

Cậu bé có nhiệm vụ kiểm tra mực nước trong chiếc bồn uống lớn của gia súc đã phát hiện ra một xác con chồn opossum đang nổi lềnh bềnh trong đó... Xác con chồn có một quả táo đỏ lớn bị nhét chặt trong cái miệng đang ngoác rộng. Trông nó giống như một kẻ nào đó có cái miệng rộng vừa mới tham gia trò chơi ngậm táo.

Cậu bé muốn hét lên gọi những người khác đến xem, nhưng biết rằng họ sẽ không tin, hoặc thậm chí nếu họ có tin thì cũng không có hứng thú. Một trong số họ có lẽ sẽ nói kiểu như: Một con chồn chết mà có quả táo trong miệng á?

Sao mày không mời nó ăn cùng đi?

Không thấy lạ lắm sao? – cậu nói với bầy bò. – Không thấy lạ lắm sao?

Một vài con gập đầu, rồi bước qua cậu để uống nước.

Heynen thậm chí không xây dựng một nhân vật cụ thể nào ở đây, chỉ có ‘‘những cậu bé’’, điều này mang lại cho chúng ta cảm giác về bối cảnh tuổi thơ hơn là một nhân vật đơn lẻ. Không gian ấy – ngập tràn động vật, thực vật và những cậu bé nhà nông – làm nên câu chuyện. Heynen cung cấp cho bạn không gian – vừa đủ cần thiết – khi câu chuyện tiến triển. Bằng cách này, sẽ không có rủi ro nào việc độc giả sẽ thốt lên: ‘‘Khi nào phần miêu tả này mới kết thúc? Mong là sớm thôi.’’

Ông mang đến cho bạn hai góc nhìn từ những cậu bé. Một số người đối xử với xác con chồn như một điều rất đỗi quen thuộc – và một cậu bé lại coi nó như một điều gì đó vô cùng phi thường. Nhóm cậu bé, với sự chai sạn cảm xúc, xem xét ngay cả những điều kỳ lạ theo cách quen thuộc, nhưng cậu bé kiểm tra mực nước lại ‘‘làm lạ hóa’’ chúng, tìm thấy sự kỳ lạ ở một nơi có vẻ buồn tẻ trong một ngày âm u. Là một người viết, bạn nên rèn luyện kỹ năng làm lạ hóa môi trường xung quanh ngay trước mắt mình, giống như cậu bé đó.

Nơi nào cũng kỳ lạ đối với những ai ở xa nó. Hãy viết về những vùng đất kỳ lạ đối với bạn, nhưng sẽ tiết kiệm hơn (không tốn tiền vé máy bay), và thường hiệu quả hơn, khi tìm kiếm sự kỳ lạ ngay trong những điều quen thuộc. Bí quyết là hãy trân trọng những ấn tượng của bạn về những nơi bạn hiểu rõ. Khi bạn bỏ quên một nơi chốn nào đó, chính bạn đang làm nghèo nàn bản thân mình.

Heynen hoàn toàn có lý khi chọn một cậu bé làm người mang nhãn quan tươi mới nhất. Tôi từng đưa cậu con trai tám tháng tuổi của mình đến sở thú để xem voi.

Nó lại thấy một con ong đang vo ve bay lượn xung quanh chúng tôi thú vị hơn nhiều so với một con voi đang múa. Thay vì ngắm những con vượn gibbon chuyền cành trên cây, nó lại chú ý đến những con cá dưới nước.

Tôi chợt nhận ra rằng góc nhìn của thằng bé có một lợi thế vô cùng lớn so với tôi.

Nó nhìn thấy thế giới, trong khi tôi chỉ nhìn thấy sở thú.

Bằng một cái nhìn tươi mới đối với quả táo thông thường rơi xuống đất, Newton đã làm cách mạng hóa khoa học. Ông ấy không cần đến một quả dứa. Nhưng bạn không cần phải giới hạn bản thân trong những nơi chốn quen thuộc. Nếu bạn viết truyện khoa học viễn tưởng, bạn không thể trốn tránh nghĩa vụ phải tạo ra một bối cảnh cho chúng ta. Nếu không xây dựng một bối cảnh thật thấu đáo – khoa học và công nghệ tưởng tượng, thời trang, kiến trúc, ẩm thực, dược phẩm – bạn sẽ không thể tạo ra một câu chuyện khoa học viễn tưởng hay. Vì vậy, hãy nghĩ ra những ý tưởng và hình ảnh xa lạ với người đọc, nhưng hãy làm cho chúng có vẻ quen thuộc. Và đối với tiểu thuyết lịch sử, bạn không thể trải nghiệm qua mọi địa điểm và thời gian. Vì vậy, bạn phải nghiên cứu để đảm bảo rằng các nhân vật của bạn sống vào năm 1920 không xem vô tuyến và các nhân vật của bạn ở Philadelphia năm 1840 có lựa chọn đi tàu hỏa hoặc ít nhất là nghe thấy tiếng còi tàu.

Hoạt động 13

Viết một phân cảnh trong đó một nhân vật cảm thấy không hạnh phúc với không gian xung quanh họ. Ví dụ, nhân vật đó có thể đang:

Hoạt động 14

Viết một phân cảnh trong đó hai nhân vật đang tranh cãi về bối cảnh. Một người muốn ở lại và người kia muốn rời đi. Bối cảnh có thể là:

Hoạt động 15

Nhấp vào mục ‘Bối cảnh cho hiệu ứng đặc biệt’ dưới đây và đọc đoạn trích.

Bối cảnh cho hiệu ứng đặc biệt

Nhiều câu chuyện xuất phát từ bối cảnh vững chắc, nhưng ngay cả những câu chuyện không làm thế thì vẫn sử dụng bối cảnh. Trong phim ảnh, âm nhạc và các khung cảnh thiên nhiên thường xuất hiện làm phông nền cho hành động, đặc biệt nhằm làm tăng thêm sự hồi hộp, sự lãng mạn, và đôi khi đơn giản là để làm bạn choáng ngợp. Chất lượng quay phim – cách chọn lọc chi tiết, các góc ánh sáng và bóng đổ – thu hút bạn nhiều nhất. Trong văn viết, chúng ta có thể đạt được hiệu ứng tương tự bằng những từ ngữ miêu tả phong cảnh thiên nhiên và cảnh quan đô thị.

Vì vậy, hãy xem xét các công dụng phụ trợ sau đây của bối cảnh.

Bối cảnh như phẩm chất của tầm nhìn

Trong một phân cảnh đối thoại, hình ảnh và ẩn dụ tinh tế có thể trông không tự nhiên đối với người đọc của bạn, vì vậy thỉnh thoảng hãy tách khỏi kịch tính để miêu tả một phần sân khấu – tiếng thìa va vào đồ sứ. Đây là cơ hội để bạn thể hiện kỹ năng và tốc độ, để củng cố niềm tin của người đọc vào tầm nhìn tự sự của bạn. Nếu từ ngữ của bạn thể hiện bối cảnh một cách sắc sảo, người đọc có thể sẽ dễ dàng chấp nhận những góc nhìn tâm lý ngầm ẩn trong hành động và lời thoại.

Bằng những chi tiết được quan sát sắc sảo về thế giới, bạn tạo nên sự thuyết phục. Một chút cảnh quan phi thường ở chỗ này hay chỗ khác có thể đủ để lôi cuốn chúng ta vào câu chuyện và giữ chân chúng ta ở đó.

Trong tác phẩm The Easter Parade, Richard Yates thu hút sự chú ý của chúng ta trong một cảnh quay ở phòng in bằng cách kích thích nhận thức của chúng ta:

Công nhân tấp nập khắp nơi, tất cả đều đội những chiếc mũ giấy vuông vắn, cứng cáp được gấp một cách tỉ mỉ từ báo cũ.

“Tại sao họ lại đội những chiếc mũ giấy đó vậy bố?” Emily hỏi.

“À, có lẽ họ sẽ bảo con là để mực không dính vào tóc, nhưng bố nghĩ họ đội chỉ để trông phơi phới thôi.”

“Phơi phới nghĩa là gì ạ?”

Ngay sau đoạn đối thoại, Yates đưa cho chúng ta đoạn miêu tả này:

Họ nhìn những bản kẽm đúc cong, mới đúc trượt trên các con lăn băng chuyền để được kẹp chặt vào các trục quay; rồi sau một hồi chuông reo, họ nhìn các cỗ máy in chuyển động. Sàn thép rung dưới chân họ, cảm giác nhột nhột, và tiếng ồn lớn đến mức họ không thể nói chuyện: họ chỉ có thể nhìn nhau và mỉm cười, còn Emily lấy hai tay bịt tai lại. Những dải giấy in trắng chạy theo mọi hướng qua các cỗ máy, và những tờ báo hoàn chỉnh trượt ra thành từng chồng gọn gàng, gối lên nhau dồi dào.

Hoạt động 16

Viết một đoạn văn miêu tả một nơi bạn từng làm việc. Hãy miêu tả cách mọi người sử dụng công cụ, máy móc hoặc thiết bị khác của họ. Hãy cố gắng kích thích các giác quan của chúng ta, như trong ví dụ của Richard Yates được đưa ra ở phần trích dẫn ‘Bối cảnh tạo hiệu ứng đặc biệt’.

Thảo luận

Nếu bạn đã nêu rõ loại không gian làm việc – một văn phòng, một khu điều trị trong bệnh viện hay nhà máy đóng hộp – hãy xóa thông tin đó đi và xem liệu nó có còn hiển nhiên không. Nếu không, hãy viết lại đoạn văn bằng cách tập trung vào âm thanh, hình ảnh, mùi hương và bầu không khí chung của nơi đó.

Hoạt động 17

Hãy suy nghĩ về việc tâm trạng và hoàn cảnh ảnh hưởng như thế nào đến nhận thức. Trong khoảng 250 từ, hãy miêu tả một siêu thị được ghé thăm bởi một người phụ nữ vừa nhận được quyết định thăng chức trong công việc. Bây giờ, trong khoảng 250 từ khác, hãy viết về siêu thị dưới góc nhìn của chính người phụ nữ đó, nhưng là khi cô vừa chấm dứt một cuộc tình.

Hoạt động 18

Liệt kê 6 đồ vật có trong phòng ngủ, văn phòng, nhà xe hoặc một không gian bán công khai khác của nhân vật. Hãy nêu cụ thể. Gọi tên chúng, ví dụ:

Hoạt động 19

Thảo luận nhóm Đọc lại các bài làm của bạn trong Hoạt động 14, 16, 17 và 18. Chọn ra hai bài mà bạn muốn phát triển thêm.

Nguồn: https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/culture/literature-and-creative-writing/creative-writing/start-writing-fiction/content-section-0

Giấy phép: CC BY-NC-SA 4.0 — The Open University (OpenLearn)